Sommige mensen worden dik, andere blijven slank. Waar ligt dat aan? Er spelen drie factoren mee: erfelijkheid, eten en energieverbruik. Over die erfelijkheid wordt steeds meer bekend. Er is niet één dikheidsgen, maar een heleboel verschillende, die allemaal een klein beetje invloed hebben (of soms behoorlijk veel). Epidemiologen uit Cambridge (GB) gebruikten een lijst van twaalf plekken in het DNA waar steeds één letter het verschil maakt. Op die schaal van aanleg voor overgewicht kun je dus maximaal twaalf punten scoren. Ze keken naar de scores van ruim twintigduizend mensen en zagen dat iedere punt gemiddeld 445 gram toevoegde.

Beweging was ook belangrijk, schrijven ze in PLoS Medicine. Hoe meer iemand dagelijks bewoog, hoe minder extra gewicht hij mee hoefde te torsen. Mensen met de sterkste genetische aanleg (12 punten) die bij de actiefste 25 procent hoorden, waren gemiddeld zelfs iets slanker dan mensen met minder dikmakende genen uit de minst actieve 25 procent. Hoe meer aanleg voor overgewicht, hoe groter het effect van beweging, concluderen ze. Eigenlijk wisten we dat al.

Is te dik zijn dus toch eigen schuld dikke bult? Het is maar hoe je het bekijkt. De aanleg om te willen bewegen zit namelijk ook voor een deel in de genen. Biologen van de University of California doen sinds 1993 een langdurige muizenproef die dit goed aantoont. Het team van Theodore Garland Jr. selecteert nu al tegen de vijftig generaties lang steeds de muizen die uit zichzelf het meeste rondjes lopen in een tredmolen. De zo gefokte hyperactieve ‘loopmuizen’ maken gemiddeld 2,85 keer zo veel meters als gewone labmuizen. En zijn trouwens ook slanker. Genen hebben dus veel invloed op de activiteit. Of met andere woorden: als je pech hebt, zit luiheid ook nog in je genen. Daar kun je zelf niets aan doen, toch?

Deze video is al een paar jaar oud, maar ik kom hem nu pas tegen. En ik vond hem zo gaaf dat het me toch de moeite waard leek hier nog even een stukje over te maken. Het fimpje is afkomstig van wetenschappers van de Amerikaanse universiteit MIT, die een speciaal soort interactief tekenbord maakten. De computer die aan het scherm is gekoppeld kent allerlei natuurkundige wetten en kan daardoor voor van alles dat je tekent modelleren hoe het zou bewegen als het echte voorwerpen waren. Bijvoorbeeld hoe een karretje van een helling rijdt, of hoe een stel knikkers door een knikkerbaan rollen. Kijk zelf maar hoe zoiets in z'n werk gaat.

Wannneer begon de mens heel slimme dingen te doen, zoals geavanceerd gereedschap maken? Stenen schrapers enzo waren er al miljoenen jaren geleden, voor de moderne mens op het toneel verscheen. Maar zoiets als een houten stok met een pijlpunt eraan, weg te schieten met een boog? Tot nu toe leek dat niet eerder dan zo'n 40.000 jaar geleden uitgevonden te zijn. Maar Marlize Lombard van de universiteit van Witwatersrand in Johannesburg (Zuid-Afrika) meent dat dit moment minstens 64.000 jaar geleden al was aangebroken. Ze is gespecialiseerd in het onderzoek naar gebruikssporen op oeroud gereedschap. Krasjes enzo, maar ook bloed- en botresten. In het vakblad Antiquity presenteert ze met collega's een serie stenen punten, die ze gevonden hebben in de Sibudu-grot in Zuid-Afrika.

Ze zijn dus 64.000 jaar oud. En uit de minuscule bloedsporen en stukjes bot op die oude stenen die ze onder de microscoop kon ontwaren, leidt ze af hoe deze punten dieren hebben geraakt. Ook vond ze sporen van plantaardige lijm, waarmee ze aan een houten steel bevestigd moeten zijn geweest. Uit het geheel trekt ze de conclusie dat het geen speerpunten, maar pijlpunten zijn, afgeschoten met een boog. Lees er meer over op de site van de BBC. Nu maar kijken of collega's haar argumenten overtuigend genoeg vinden.

Dieren kunnen soms heel nuttig zijn bij het opsporen van stoffen. Denk maar aan drugshonden, of de kanaries die mijnwerkers vroeger mee naar beneden namen omdat deze diertjes snel het loodje leggen wanneer er schadelijk gas in de lucht zit. Een stel Chinese wetenschappers heeft nu een heel ander soort dieren weten te trainen als levende geursensor: muizen. Ze leerden een zestal beestjes om vogelpoep van dieren met vogelgriep te onderscheiden van gezonde vogelpoep. Hiervoor trainden ze de muizen met behulp van een y-vormige buis, waarbij de onderzoekers steeds in de ene arm van de buis gewone vogelpoep en in de andere arm grieppoep legden. Als de muizen voor de grieppoep kozen, kregen ze een beloning. Zo leerden ze al snel om aan te geven wanneer vogelpoep de griep bevatte. Erg bijzonder was de beloning die de muizen kregen trouwens niet: het ging simpelweg om water. Wat de muizen waarschijnlijk niet erg bruikbaar maakt om in te zetten als griepdetectors bij een eendenvijver.

Een gevalletje van ‘waarom is dit niet eerder onderzocht’: een proef waaruit blijkt dat twee glazen water drinken voor elke maaltijd het gewichtsverlies bij een dieet flink kan vergroten. Brenda Davy en collega’s zetten 48 te dikke mensen van middelbare leeftijd en ouder 12 weken lang op een dieet met weinig calorieën. De ene helft moest voor de eerste hap twee glazen water naar binnen slaan, de andere helft niet. Beide groepen vielen af, maar de waterdrinkers meer: zij werden gemiddeld 7 kilo lichter, tegen de controlegroep maar 5.

De oorzaak was duidelijk: de waterdrinkers aten minder, simpelweg omdat het water zorgde dat hun maag eerder vol was. Een paar glazen water drinken voor het eten is dus een handige truc voor wie zichzelf te dik vindt. Dat kan trouwens voor niemand kwaad. Hoewel het mogelijk is om té veel water te drinken en zo een watervergiftiging op te lopen, is daar veel meer dan zes glazen per dag voor nodig.

Gek genoeg is dit onderzoeksresultaat gepresenteerd op een bijeenkomst van de American Chemical Society, niet bij een of ander gezondheidscongres. Je kunt je afvragen of het wel zo’n nieuw inzicht is, want water drinken om af te vallen is al lang een veelgehoord advies. Maar ja, wetenschappelijk bewijs was er dus nog niet. Misschien omdat er niets aan te verdienen valt. Het onderzoek van Davy en haar collega’s is gefinancierd door het Institute for Public Health and Water Research, een non-profit organisatie die de consumptie van drinkwater én de algemene gezondheid wil bevorderen.

Wat hebben een schol en een zwaardvis gemeen? Je kunt ze wel eens op dezelfde menukaart zien staan, inderdaad, maar er zijn veel meer overeenkomsten. Sterker nog: het zijn neven.

Op grond van hun uiterlijk had niemand het verwacht, maar nu ze het DNA van de zwaardvis en zijn naaste verwanten, de zeilvissen, hebben bekeken, weten moleculair biologen dat deze supersnelle jagers veel dichter bij de platvissen staan dan bij de tonijnen.

DNA is stukken betrouwbaarder in het onthullen van verwantschap dan het vergelijken van vormen, zoals vroeger gebeurde. Lees meer over deze verrassende ontdekking bij Noorderlicht.

Onderstaand filmpje heb ik al eens eerder laten zien, maar ik kan het niet laten. Daarvoor zijn zwaarvissen in actie gewoon te mooi.

Voor een onderzoek – maandag gepubliceerd in PNAS - vulden 505 Amerikaanse burgers een online enquete in, waarin ze uitgebreid ondervraagd werden over wat ze dachten dat het energiebesparende effect was van allerlei maatregelen. Deels ging het om huis-tuin-en-keuken kwesties als wel of niet een wasdroger gebruiken, of het verschil in energieverbruik tussen een laptop en een gewone PC. Anderzijds moesten de deelnemers schatten welke vorm van transport (schip, trein, vliegtuig) het meest efficiënt was en welke al of niet gerecyclede verpakkingen het meeste energie kostten. Mensen, zo bleek, kunnen vaak nog wel aangeven welk van twee alternatieven het meeste energie verbruikt, maar slaan volledig de plank mis bij het inschatten van hoe groot de verschillen zijn. Daardoor is de modale burger op energiegebied penny wise and pound foolish: hij overschat de winst van besparing op activiteiten die sowieso relatief weinig energie kosten, en onderschat de winst die te behalen is op activiteiten die veel energie kosten. Om het allemaal nog erger te maken: de mensen die van zichzelf zeiden heel milieubewust bezig te zijn, deden het nog slechter dan de rest. ‘Gecijferden’, de deelnemers die het best scoorden op een paar rekenopgaven in de enquete, bleken nog de beste inschattingen te geven. Hoe zit het met jou? Doe nu de test!

In Dikika, Ethiopië, zijn twee fossiele botten van hoefdieren gevonden met beschadigingen die eigenlijk alleen maar met bewust gehanteerde stenen werktuigen kunnen zijn gemaakt. Bijzonder, want de aardlaag waaruit de botten komen is 3,4 miljoen jaar oud, meldt een internationaal team in Nature. Daarmee is dit bewijs voor werktuigengebruik 800.000 jaar ouder dan het vorige record, dat trouwens ook uit Ethiopië kwam.

Wie was de dader? De onderzoekers zijn er zelf van overtuigd dat dit het werk is van Australopithecus afarensis, een vroege menssoort waarvan in de jaren zeventig van de vorige eeuw een skelet werd gevonden, dat wereldberoemd werd als 'Lucy' (of het echt een vrouw was, wordt overigens betwist). Lucy en het later gevonden kind 'Selam' leefden namelijk in dezelfde periode, op dezelfde plek. Het is waarschijnlijker dat ze aas eten dan dat het jagers op groot wild waren.

Is het raar dat aapmensen stenen werktuigen gebruikten? Tja, niet echt. Chimpansees en zelfs Zuid-Amerikaanse apen (video) gebruiken stenen om noten open te hameren en de door mensen opgevoedde bonobo Kanzi heeft zelfs van een antropoloog geleerd hoe hij zelf scherpe stenen werktuigen kan maken (video). Alleen gebruikte hij die niet om vlees van botten te snijden, maar om een touw door te snijden waaraan een kist bananen hing.

Mensapen kunnen veel begrijpen en ook van alles duidelijk maken. Het meest aansprekende voorbeeld is de bonobo Kanzi, die niet alleen mensentaal snapt en heel veel symbolen gebruikt, maar ook in zijn eigen taal met soortgenoten en verzorgers kan praten. Vergeleken bij die vermogens is het nogal mager wat nu in het nieuws komt: orang-oetans gebruiken gebaren om mee te communiceren. Onderzoekers hebben de notities van 20 jaar observatie doorgeplozen en 18 gevallen gevonden van wat zij pantomime noemen: doen alsof je iets doet, bijvoorbeeld met een stok op een kokosnoot slaan om een mens te vragen het ding met z'n kapmes te openen (filmpje). Of naspelen hoe een verzorger een week geleden je wond behandelde met plantensap.

De waarnemingen zijn gedaan in een rehabilitatiecentrum waar orang-oetans leren zelf hun kostje in het bos bij elkaar te scharrelen. Dus niet bij echt wilde apen, zoals sommige media melden. Het blijft dan ook de vraag of wilde orang-oetans ook zo met elkaar communiceren. Misschien hebben ze dit gedrag van mensen overgenomen. Of misschien, suggereren onderzoekers Anne Russon en Kristin Andrews in Biology Letters, gebruiken ze deze vorm van communicatie wel alleen omdat mensen zo slecht zijn in het oppikken van de signalen die de dieren onderling gebruiken.

Het is natuurlijk echt iets voor de komkommertijd, maar dat maakt het nog niet minder leuk: lijstjes, foto's en video's van de gevaarlijkste, de meest giftige, de snelste, de mooiste of de lelijkste dieren. De mooiste doorzichtige dieren. De vreemdste bedreigde dieren. De bizarste paringsrituelen. En zo voort. Soms zijn het objectieve lijstjes. Welk dier het sterkste gif heeft (voor mensen, neem ik aan), dat kun je ten koste van veel proefdieren nog wel min of meer meten. Of hoeveel doden er vallen, da's te tellen. Maar wat moeten we met de mooiste en de lelijkste? Zoiets is een kwestie van smaak. En smaken verschillen. Zo ben ik hevig ontstemd dat één van mijn favoriete beesten in de top tien van lelijkerds van de New York Times is gezet. De sterneusmol is toch prachtig? En ook niet eerlijk, de blobvis is in zijn eigen omgeving, diep in zee, vast veel mooier dan hier op dit plaatje. Hij heeft trouwens wel reden om zo ongelukkig te kijken, want zijn soort dreigt te verdwijnen door overbevissing. Terwijl het de vissers niet eens om deze vis gaat.

Vorig jaar hadden ze de dodo-polder, die na een week jammerlijk onder water kwam te staan. Dit jaar komen Kenneth Rijsdijk en zijn team naar Mauritius om een nieuwe constructie in te zetten: de dodo-ark. Wat dat precies is, kan ik niet opmaken uit het weblog dat de onderzoekers bijhouden, maar ik stel me zo voor dat het een gigantische schep is. Die dan in één keer een enorme hap grond neemt uit het drassige gebied waar de vierduizend jaar oude resten van tienduizenden dodo's, schildpadden en allerlei andere beesten begraven liggen.

Zal dat lukken, en komt er nu eindelijk een compleet dodoskelet boven? Als je daar nieuwsgierig naar bent, kun je deze maand dagelijks het weblog bezoeken. Of je maakt het jezelf makkelijk en volgt @dodoexpeditie op Twitter. Waar trouwens net gemeld wordt dat het eerste dodobot van dit jaar is gevonden.

De flash crash van afgelopen 6 mei - toen de Dow Jones-index in enkele minuten tijd bijna 1.000 punten in waarde kelderde - is in de daaropvolgende maanden minutieus onderzocht. Met een fascinerend resultaat: op elk willekeurig moment worden mysterieuze biedingen gedaan op aandelen. Analisten tasten in het duister over de herkomst en het nut van deze beursactiviteit.

Het gaat om biedingen ver beneden de marktprijs, die daardoor niet tot enige vorm van handel leiden. Bovendien worden ze pas zichtbaar op het moment dat je op een schaal van milliseconden naar de beurshandel kijkt, waardoor ze tot dusver aan ieders aandacht zijn ontsnapt. Met een duidelijk waarneembare regelmaat wordt op steeds wisselende aandelen geboden - reden om aan te nemen dat we met het werk van computers van doen hebben.

Er lijken grofweg twee mogelijkheden voor deze 'graancirkels van de beurs'. Misschien is het een vorm van algoritmisch terrorisme - handelaren die met de biedingen ruis in het systeem brengen. Op die manier zouden ze een voorsprong van milliseconden kunnen krijgen op andere handelaren, zodat ze sneller kunnen anticiperen op beursbewegingen en extra winst kunnen opstrijken. Maar het is ook mogelijk dat de patronen vanzelf ontstaan, het gevolg zijn van de onstabiele eigenschappen van een dynamisch systeem. Een soort echo van de wereldwijde handel. Nu maar hopen dat die echo geen catastrofale feedback gaat veroorzaken. Informatie-analist Jeffrey Donovan van het databedrijf Nanex werkt onvermoeibaar door aan het vinden van een antwoord.

Zou het niet fantastisch zijn als je groen was, zodat je zonne-energie kon oogsten? Gewoon de hele dag in de zon zitten en niet hoeven eten, omdat je je eigen voedsel maakt uit je eigen afval. Er bestaat een slak die dicht in de buurt komt van dit ideaal, maar dat is oud nieuws. Nieuw is de ontdekking dat er ook een gewerveld dier is dat eencellige algen in zijn eigen cellen kweekt en op die manier zonne-energie kan oogsten: de gevlekte salamander.

Aan volwassen salamanders is niets bijzonders te zien, maar embryo's bevatten duidelijk groene puntjes. Het rare is, dat deze beestjes al meer dan dertig jaar bestudeerd worden, en dat hun relatie met de algen daarbij centraal staat. Maar blijkbaar was het voor de onderzoekers zó ongelofelijk dat er algen in de salamandercellen zouden voorkomen, dat ze het al die tijd over het hoofd gezien hebben. De Canadese bioloog Ryan Kerney zag het wel.

Het verhaal over hoe onze soort de wereld veroverde is nog lang niet af. Nu blijkt bijvoorbeeld dat er minimaal 67.000 jaar geleden al mensen leefden op het Filippijnse eiland Luzon, dat ook toen een eiland was. Het bewijs: een voetbotje van enkele centimeters groot, gevonden in een grot. Het is ruim 20.000 jaar ouder dan het vorige oudste botje dat op de eilandengroep is aangetroffen. Lees er meer over bij Physorg.com of in het Journal of Human Evolution, waarin de vondst wetenschappelijk wordt beschreven. Als er zo vroeg al mensen waren, dan moeten ze daar bijna wel via vaartuigen zijn gekomen. En waren het wel moderne mensen? Dat staat niet vast. Op het Indonesische eiland Flores waren immers ook al meer dan een miljoen jaar geleden mensen van een eerdere soort geland, die evolueerden tot de kleine Homo floresiensis. Dichterbij, op Kreta, zijn eveneens werktuigen gevonden van meer dan 200.000 jaar oud. Maar geen botten of schedels.

Ik heb me trouwens door paleontoloog John de Vos laten vertellen dat hij een plek op de Filippijnen kent waar werktuigen van minstens een half miljoen jaar oud in de grond zitten, die dus zeker niet door moderne mensen gemaakt kunnen zijn. Helaas zijn ook daar nog geen mensenbotten gevonden, en als je die niet hebt, 'gelooft niemand je'. Geld voor uitgebreide opgravingen is er vooralsnog niet. Wordt vervolgd.

In de nacht van zaterdag op zondag werd de zon na jaren van rust plotseling onrustig. De hele naar de aarde toe gerichte kant was ineens in rep en roer. (Bekijk de uitbarsting hier in 3 seconden) Aan het oppervlak, waar het zo'n 5700 graden Celsius is, verscheen een grote vurige tong van heet plasma: een coronale massa-ejectie. Miljarden tonnen gloeiend hete deeltjes komen onze kant op en een deel bereikt de aarde vannacht. Die deeltjes zullen door het magnetische veld van de aarde naar de polen geleid worden. Ze botsen vervolgens op de gassen die op tientallen kilometers boven het aardoppervlak hangen. Met een beetje geluk veroorzaakt dat een lichtspektakel dat in noord-Europa te zien is: Noorderlicht.

De uitbarsting van de zon is niet bijzonder krachtig, dus we hoeven niet te vrezen voor beschadiging van communicatiesatellieten, hoogspanningskabels en elektronica. Maar het is wel een teken dat de zon actiever wordt, zoals te verwachten was. Doorgaans slingert hij iedere elf jaar van maximale activiteit naar rustiger gedrag en weer terug. Het vorige maximum was in 2001, en het minimum daarna was bijzonder kalm en langdurig. Wat de hernieuwde activiteit voor het klimaat betekent is de vraag. Koeler zal het er niet van worden.